Đền Cả, còn gọi là Đền Đại Càn, hay theo cách gọi quen thuộc của người dân địa phương là Miệu, tọa lạc tại thôn Phú Quý (xã Xuân Hội cũ), nay thuộc xã Đan Hải. Đây là một trong những di tích tâm linh có giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc, gắn liền với đời sống tín ngưỡng của người dân vùng cửa biển Hội Thống từ nhiều thế kỷ qua.

Đền Cả thờ Tứ vị Thánh Nương – những vị thần biển được nhân dân tôn kính và thờ phụng từ lâu đời. Theo các thư tịch cổ như Đại Việt sử ký toàn thư, Việt điện u linh, Đại Nam nhất thống chí và Thượng kinh ký sự, vào năm 1311, khi vua Trần Anh Tông thân chinh đánh Chiêm Thành, đoàn thuyền đi qua cửa Càn Hải (nay là cửa Cờn, Quỳnh Lưu, Nghệ An), nhà vua nằm mộng thấy một nữ thần tự xưng là cung phi triều Nam Tống cùng ba người con gái họ Hồng. Sau khi gặp nạn trên biển và được phong làm thần biển, các vị thần đã xin giúp nhà vua đánh giặc. Sau khi chiến thắng trở về, vua Trần Anh Tông đã sắc phong và cho lập đền thờ Tứ vị Thánh Nương tại nhiều địa phương ven biển. Từ đó, tín ngưỡng thờ Tứ vị Thánh Nương được nhân dân các vùng duyên hải gìn giữ và phát triển rộng rãi.

Nhận thấy sự linh thiêng của các vị thần, người dân vùng Hội Thống đã xin chân hương từ Đền Cờn về lập đền thờ tại địa phương. Đền được ban đại tự “Tối Linh Từ”, trở thành nơi sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cư dân vùng cửa biển. Hiệu thần được tôn xưng là: “Đại Càn quốc gia Nam Hải, lịch triều bao phong phụng kim gia tặng Tứ vị Thánh Nương, thượng thượng thượng đẳng tối linh đại vương tôn thần”.

Theo các tư liệu còn lưu giữ, ban đầu đền được dựng khá đơn sơ. Đến thời vua Tự Đức, đền được xây dựng lại với quy mô lớn hơn, gồm ba gian, xây bằng gạch, lợp ngói âm dương, có hệ thống cửa gỗ chắc chắn. Phía trong là hậu cung, gian giữa thờ Tứ vị Thánh Nương; hai bên thờ Tả Đông Chinh Dực Thánh và Hữu Đông Chinh Dực Thánh. Phía ngoài có hương án lớn để phục vụ việc tế lễ, hai bên hiên đặt tượng thần canh giữ cửa, tạo nên vẻ uy nghiêm cho ngôi đền cổ.

Khuôn viên đền được quy hoạch hài hòa với cảnh quan thiên nhiên. Phía trước đền có hai ao nhỏ nằm đối xứng hai bên, bao quanh là hệ thống tường thành với hai cột nanh lớn. Trên tường đắp nổi hình hổ, voi, ngựa cùng các tượng thần canh giữ cổng nằm dưới những tán cây cổ thụ xanh mát. Người dân địa phương từ lâu đã ví thế đất của đền như đầu rồng hướng ra cửa biển; hai ao nước là đôi mắt rồng, còn các ngả đường hướng Tây, Nam và Bắc được ví như những sợi râu rồng, thể hiện quan niệm phong thủy truyền thống của cư dân vùng sông nước.

Trong đền hiện vẫn còn lưu giữ nhiều câu đối cổ mang ý nghĩa sâu sắc, ca ngợi công đức và sự linh thiêng của các vị thần được thờ phụng. Tiêu biểu như câu đối:

“Nam bắc thử quan hà thành bại hưng vong thiên cổ sự,

Âm dương đồng thác thược túc ung trắc giáng nhất thiên linh.”

Nghĩa là:

“Nam bắc cũng giang sơn, còn mất xưa nay câu chuyện thế;

Âm dương cũng then khóa, nghiêm trang ẩn hiện một phương trời.”

Hay các câu:

“Tam tứ liên huy chính khí lăng lăng phù bắc đẩu,

Âm dương hợp đức thần công hảo hảo tị nam thiên.”

và

“Bất xá uy quang dương dương tại thượng tại tả hữu,

Vô lường công đức hựu hựu phối tiền phối cao minh.”

Đền hiện còn lưu giữ nhiều sắc phong quý của các triều đại phong kiến, gồm một sắc phong thời Cảnh Hưng năm thứ 44; hai sắc phong thời Tự Đức năm thứ 3 và năm thứ 33; một sắc phong thời Duy Tân năm thứ 3; và một sắc phong thời Khải Định năm thứ 9. Đây là những tư liệu lịch sử có giá trị, góp phần khẳng định vai trò và vị thế của ngôi đền trong đời sống tín ngưỡng của cư dân địa phương.

Mặc dù từng chịu ảnh hưởng nặng nề của các trận bão lớn vào các năm 1982 và 1989 làm hư hại một số hạng mục kiến trúc, nhưng với sự quan tâm của chính quyền địa phương và sự chung tay của nhân dân, đền đã nhiều lần được tu bổ, tôn tạo nhằm bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử và kiến trúc truyền thống.

Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại và phát triển cùng lịch sử vùng đất Hội Thống, Đền Cả không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân xã Đan Hải mà còn là điểm đến tâm linh của du khách gần xa. Vào các ngày mồng Một, ngày Rằm và các dịp lễ, tết, đông đảo nhân dân và du khách thập phương đến dâng hương, cầu bình an, may mắn, đồng thời bày tỏ lòng thành kính đối với các vị thần được thờ phụng tại đền.

Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng dân gian, Đền Cả (Đền Đại Càn) đã được UBND tỉnh Hà Tĩnh xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 1796/QĐ-UBND ngày 27/6/2008. Đây là một trong những di sản văn hóa tiêu biểu của xã Đan Hải, góp phần giáo dục truyền thống lịch sử, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” và gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương cho các thế hệ hôm nay và mai sau.