Nhà thờ và mộ Phó Đô ty Nguyễn Đình Tín là một di tích gắn với lịch sử của dòng họ Nguyễn Đình và vùng đất Đan Hải. Di tích hiện nằm tại thôn Long Hải, xã Đan Hải, tỉnh Hà Tĩnh; trước đây thuộc thôn Trường Thanh, xã Xuân Trường, huyện Nghi Xuân. Tại di tích hiện còn lưu giữ một số tư liệu liên quan đến Nguyễn Đình Tín, người được ghi nhận là hoạt động trong lực lượng thủy binh dưới triều Tây Sơn.

Theo tư liệu được lưu giữ tại di tích, Nguyễn Đình Tín sinh ra trong một dòng họ có truyền thống quan võ tại xã Đan Tràng, thuộc tổng Đan Hải. Từ nhỏ, ông được thân sinh truyền dạy võ nghệ. Khi trưởng thành, ông tham gia các chuyến buôn bằng thuyền mành dọc vùng duyên hải Nam – Bắc. Những chuyến đi trên sông biển giúp ông có hiểu biết về các luồng lạch, cửa sông, cửa biển vùng Thanh – Nghệ, trong đó có khu vực Cửa Hội.

Cuối thế kỷ XVIII, phong trào Tây Sơn phát triển mạnh và giành được nhiều thắng lợi quan trọng. Trong thời gian này, Nguyễn Đình Tín tham gia đội quân Tây Sơn và hoạt động trong lực lượng thủy binh.

Một tư liệu đáng chú ý còn lưu giữ tại di tích là sắc phong dưới niên hiệu Cảnh Thịnh. Theo tư liệu hiện có, ngày 2 tháng 6 năm Cảnh Thịnh thứ nhất, tức năm Quý Sửu (1793), Nguyễn Đình Tín được ban sắc phong chức Đại tổng quản, tước Diêu Quận công. Về sau, ông được tấu cử, đặc chuẩn ban chức Phó Đô ty, tước Hầu. Theo tư liệu của dòng họ, trong quá trình hoạt động quân sự, Nguyễn Đình Tín cùng quân sĩ hoạt động tại nhiều vùng ven biển, trong đó có Thanh – Nghệ, Hải Phòng và Quảng Ninh, tham gia những trận thủy chiến với quân Thanh giành thắng lợi hoàn toàn giữ yên bờ cõi cho đất nước.

Việc thờ phụng Nguyễn Đình Tín còn được lưu truyền tại một số địa phương ven biển. Tại Quảng Ninh, đền thờ ông được dựng dưới chân núi Bài Thơ. Tại Hải Phòng, ông được tôn là vị thần xứ Nghệ và được lập đền thờ bên bờ sông Lấp. Sau khi vương triều Tây Sơn sụp đổ, theo tư liệu của dòng họ, Nguyễn Đình Tín cùng gia đình rời quê, lánh nạn ra miền Bắc. Sau khi ông qua đời và tình hình ổn định, con cháu dòng họ Nguyễn Đình cải táng hài cốt ông về an táng tại quê nhà, nay là thôn Long Hải, xã Đan Hải. Tại đây, dòng họ xây dựng khu lăng mộ và nhà thờ để thờ phụng.

Trước những năm 1960, nhà thờ có khuôn viên khá rộng, gồm ba tòa Hạ, Trung và Thượng, được làm bằng gỗ mít, mái lợp ngói âm dương. Khi đó, nhà thờ còn lưu giữ nhiều đồ thờ tự và tư liệu Hán Nôm.

Tháng 10 năm 1966, nhà thờ bị bom phá hủy lần thứ nhất. Tòa Hạ và tòa Trung bị đổ sập, nhiều tài liệu và hiện vật bị cháy, hư hại. Năm 1968, nhà thờ lại tiếp tục bị bom phá hủy lần thứ hai, khiến phần lớn công trình bị thiêu hủy. Sau đó, con cháu dòng họ Nguyễn Đình dựng một ngôi nhà thờ nhỏ để tiếp tục việc thờ tự, tế lễ và duy trì hương khói.

Năm 1994, nhà thờ được khôi phục trên nền đất cũ với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và nguồn đóng góp của dòng họ. Đến năm 2015, di tích tiếp tục được xây dựng, tôn tạo với nguồn kinh phí hỗ trợ của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hà Tĩnh cùng sự đóng góp, công đức của con cháu trong dòng họ.

Cách nhà thờ khoảng 100 m về phía tây nam là khu lăng mộ Phó Đô ty Nguyễn Đình Tín, có diện tích hơn 155 m², hướng chính về phía tây.

Qua thời gian và chiến tranh, nhiều tư liệu, hiện vật của nhà thờ đã bị mất hoặc hư hại. Tuy vậy, di tích hiện vẫn còn một số tư liệu Hán Nôm và đồ thờ tự có giá trị. Đáng chú ý là tư liệu liên quan đến sắc phong dưới niên hiệu Cảnh Thịnh thứ nhất của triều Tây Sơn. Theo tư liệu hiện lưu giữ, sắc phong được ban cho Nguyễn Đình Tín vào ngày 2 tháng 6 năm Cảnh Thịnh thứ nhất, tức năm Quý Sửu (1793). Di tích còn lưu giữ ba đạo sắc phong thời Nguyễn ban cho Nguyễn Tỉnh, cháu của Nguyễn Đình Tín. Sắc phong thứ nhất ngày 2/11 Tự Đức năm thứ 35 (1835). Sắc phong thứ hai ngày 16/5 Hàm Nghi năm thứ nhất (1885). Sắc phong thứ 3 ngày 21/12 Đồng Khánh năm thứ 2 (1887). Ngoài ra còn có bức hoành phi cổ, các đôi câu đối đề cập đến nghề cung kiếm và truyền thống văn võ của dòng họ, cùng một số đồ tế khí như ngai thờ, bài vị, giá kiếm, lư hương bằng đồng và bộ hạc đứng trên mai rùa bằng đồng.

Ghi nhận những giá trị lịch sử và văn hóa của di tích, ngày 31 tháng 01 năm 2008, Ủy ban Nhân dân tỉnh Hà Tĩnh đã ban hành Quyết định số 360/QĐ-UBND, chính thức công nhận và xếp hạng Nhà thờ và lăng mộ Nguyễn Đình Tín là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh.

Hằng năm, vào ngày mồng 3 tháng Hai âm lịch, ngày giỗ Diêu Quận công, Phó Đô ty Nguyễn Đình Tín, con cháu dòng họ Nguyễn Đình cùng nhân dân địa phương tổ chức dâng hương tưởng niệm tại di tích.

Ngày nay, Nhà thờ và mộ Phó Đô ty Nguyễn Đình Tín vẫn là nơi thờ phụng của dòng họ Nguyễn Đình, đồng thời lưu giữ một số tư liệu và hiện vật gắn với nhân vật và dòng họ. Qua những tư liệu còn lại và lịch sử hình thành, tàn phá, khôi phục của nhà thờ, di tích ghi dấu một phần lịch sử của địa phương từ cuối thế kỷ XVIII đến thời kỳ hiện đại.

Di tích lịch sử – văn hóa Nhà thờ và mộ Phó Đô ty Nguyễn Đình Tín không chỉ là nơi lưu giữ ký ức về một võ tướng thủy binh thời Tây Sơn mà còn là địa chỉ có ý nghĩa trong việc giáo dục truyền thống yêu nước, đạo lý uống nước nhớ nguồn và niềm tự hào về lịch sử, văn hóa quê hương cho các thế hệ hôm nay và mai sau trên quê hương Đan Hải.